We maken van onze Robinson economie een echtere economie door aan te nemen dat we een land hebben met meerdere Robinsons die met elkaar spullen kunnen uitruilen. Niet elke Robinson hoeft hetzelfde te doen. De ene kan nu meer werken en later vrije tijd hebben en andersom. De ene kan nu meer consumeren en later minder en andersom. We laten de noten even varen en noemen het gewoon goederen. Nog steeds is er geen sprake van geld.

Uitgangspunt is weer dat elke inwoner een pakket ‘resources’ tot zijn beschikking heeft. Die resources bestaan uit zijn potentie om arbeid te verrichten (uitvindingen te doen etc). Elke inwoner van dit land staat nu voor de uitdaging om zijn resources in de tijd zo goed mogelijk in te zetten en te verdelen. De enige randvoorwaarde daarbij is dat je over de duur van je leven niet meer kunt opmaken dan je totaal aan resources en vergoedingen hebt of krijgt. In economen jargon heet dit de ‘lifetime budget constraint’. De totale consumptie over een heel leven mag niet groter zijn dan de totale inkomsten of verdiensten in een heel leven. Bij Robinson was er ook zo’n conditie maar die ging daar vanzelfsprekend op omdat hij alleen was en er geen enkele mogelijkheid was om meer te consumeren dan door harder te werken. Met meerdere personen ontstaat nu de mogelijkheid elkaar dingen uit te lenen om die later weer terug te geven. Nu kun je hetzelfde blijven consumeren en toch minder werken door het missende deel bij te lenen van iemand anders.

Laten we weer simpel beginnen en veronderstellen dat de goederen bederfelijk zijn (je kunt ze niet bewaren). Stel ik kan nu om een of andere reden niet werken maar wil toch consumeren. Omdat in deze economie niet iedereen in dezelfde levensfase zit, kan ik op zoek gaan naar iemand die nu meer goederen ontvangt of maakt dan dat hij nu opmaakt. Ik ga naar die persoon toe en vraag hem of ik zijn surplus aan goederen nu mag consumeren. Technisch is dat natuurlijk geen enkel probleem. De enige conditie voor deze economie is dat de totale consumptie gelijk moet zijn aan de totale productie (kan ook kleiner zijn, maar dan moet een deel van de productie worden weggegooid, en dat is niet logisch). De vraag is waarom iemand anders die een overschot heeft dat aan mij zou geven. Welnu, het idee is dat hij die goederen later weer terug krijgt. Ik sluit dus als het ware een lening af en beloof dezelfde goederen maar dan op een later tijdstip terug te geven. De belofte kan op een stukje papier worden geschreven en dat stukje papier is dan een schuldbekentenis die een zekere waarde vertegenwoordigt in het economische verkeer (het stukje papier geeft namelijk recht op de levering van x goederen op moment y).

Kan het terug geven van de goederen zonder rente gebeuren? In principe is een vergoeding van rente niet nodig als diegene die het overschot heeft geen andere mogelijkheid heeft (zelf niet consumeren leidt namelijk tot bederf van zijn goederen). In deze beperkte economie kunnen dus schuldpapieren circuleren zonder rente of vergoeding omdat iedereen zijn levenscyclus van consumeren en produceren optimaal kan inrichten. Zonder keuzemogelijkheid dus geen rentevergoeding. Maar waarschijnlijker is dat het een onderhandeling wordt tussen surplushouder en tekorthouder: wat heb jij ervoor over om nu meer te consumeren en wanneer ben ik bereid mijn consumptie uit te stellen? Ook kan het voorkomen dat een groot deel van de bevolking nu meer wil consumeren en een relatief klein deel consumptie wil uitstellen. Er is dan schaarste aan uitgestelde consumptie en dat betekent dat de kleine groep spaarders een vergoeding in de markt kan vragen. Het omgekeerde kan overigens ook: heel veel mensen hebben gedwongen goederen over en bijna niemand wil nu consumeren. In dat geval zal er een boete (een negatieve rente) komen op uitgestelde consumptie. De boete of vergoeding op uitgestelde consumptie werkt op deze manier als een evenwichtsherstellend mechanisme.

Conclusie: een rentevergoeding bij schuldpapieren is in deze simpele economie onder bepaalde aannamen niet noodzakelijk, maar vanuit marktwerking is het aannemelijk dat er een vergoeding zal bestaan voor spaargedrag.

Wordt vervolgd

Rudy van Stratum

In wezen gaat het hier om een verkapte belasting enerzijds en een verkapte subsidie anderzijds. Kleine winkeliers hiermee belasten in niet wenselijk dus blijven de grote vermogende ketens over die moeten betalen. Winkels lijken het gezien de op opkomst van internet winkelen sowieso moeilijker te krijgen. Er lijkt een trend zichtbaar waarin we met name grootschalige winkelactiviteiten (boulevards) zien op grotere terreinen buiten het stadscentrum. In de kernen blijft zo minder economisch draagvlak over voor genoemde belasting/subsidie.

Het idee om draagkrachtige retailers de stimuleren een bredere maatschappelijke rol op te pakken is zeker het onderzoeken waard.

De investeringsbeslissing

We maken het model nog een stapje ingewikkelder. De noten kunnen niet alleen bewaard worden, ze kunnen ook worden ingezet om een stuk gereedschap van te maken. Nu kun je met de noten dus drie verschillende dingen doen: je kunt ze meteen opeten, je kunt ze gewoon bewaren (laten liggen, sparen) of je kunt ze bewerken om er gereedschap van te maken. Nu kan Robinson niet alleen sparen, hij kan ook investeren. Waarom zou Robinson investeren? Het idee is dat als je nu noten gebruikt om er gereedschap van te maken, dat je dan in de toekomst met minder tijd meer noten kunt rapen of plukken. Je maakt van de noten bijvoorbeeld stokken of scheppen die je arbeidsproductiviteit in de toekomst vergroten. Ook bij een stationaire groei (of nulgroei) zul je moeten blijven investeren omdat machines en apparatuur verslijt en/of onderhoud behoeft.

Investeren zal Robinson alleen maar doen als hij daar een positief rendement van verwacht. De tijd die hij nu nodig heeft om het gereedschap te maken moet meer dan goed worden gemaakt door de tijd die hij in de toekomst uit kan sparen door snellere pluk of vangst. De verhouding tussen toekomstig bespaarde tijd versus nu extra benodigde tijd zouden we hier de reële rentevoet kunnen noemen. Hoe hoger deze rentevoet hoe meer Robinson geneigd is nu minder te consumeren en meer tijd te stoppen in de productie van ‘machines’. Let op: ook bij een eenpersoonseconomie kan dus sprake zijn van een rentevoet (hebben we later nodig bij de behandeling van Greco). Maar de voordelen van de rente komen geheel en al ten goede aan Robinson zelf, het is zijn extra inspanning in het heden versus zijn eigen beloning in de toekomst.

Impliciet zitten in bovenstaande modellen nog twee vooronderstellingen verscholen. Robinson houdt van vrije tijd. Het omgekeerde daarvan betekent dat hij arbeid niet leuk vindt (want het gaat ten koste van vrije tijd). Arbeid vindt alleen plaats als daar een beloning tegenover staat. Die beloning noemde ik hierboven in deel (1) de reële loonvoet. Verder vindt Robinson consumptie in het heden fijner dan consumptie in de toekomst. Er zit iets achter van: je kunt het maar beter gehad hebben, ik leef in het nu en hoe het in de toekomst is moet je nog maar afwachten. In economentaal wordt dat tijdsvoorkeur genoemd. Robinson is alleen bereid huidige consumptie uit te stellen als daar in de toekomst een vergoeding tegenover staat. Als Robinson, alle overige omstandigheden gelijk, moet kiezen tussen dezelfde hoeveelheid consumptie nu of in de toekomst, kiest hij dus voor de consumptie nu. Sparen en investeren zijn allebei vormen van uitgestelde consumptie. In het voorbeeld van hierboven spaart Robinson alleen omdat hij wel moet (onzekere oogst of niet in staat te werken) en investeert hij omdat hij daar een positieve beloning voor terug verwacht. De positieve beloning van investeren noemden we hierboven de reële rentevoet. In economische termen: Robinson zal alleen investeren als het verwachte rendement op de investering hoger is dan zijn tijdsvoorkeur.

Merk tenslotte op dat sparen en investeren hier niet gelijk aan elkaar hoeven te zijn. Robinson kan sparen en investeren tegelijk, het zijn afzonderlijke overwegingen, ze zijn niet per se op elk moment aan elkaar gekoppeld (hoewel ze over een langere periode wel weer met elkaar in verband staan, maar dat gaat voor nu te ver om uit te werken).

In deze economie is geen geld aanwezig en ook geen schuldpapieren. Het zijn alleen goederen die de klok slaan. Geld en schuld heeft pas zin als er sprake is van meerdere personen die met elkaar iets kunnen uitruilen. Deel 3 gaat verder met een economie waarin meerdere personen goederen met elkaar kunnen ruilen.

Enkele conclusies (met het oog op vervolg naar Greco):

• Rente of rendement is niet iets wat banken hebben uitgevonden
• Maar een normaal mechanisme om beslissingen in de tijd optimaal in te kunnen richten
• Rente heeft op zich niet zoveel met geld te maken, rente kan ook thuis horen in een pure goederen economie
• Rente of rendement kan in bijzondere gevallen ook negatief zijn
• Ook bij nulgroei van een economie moet er geïnvesteerd worden om te compenseren voor slijtage (vervangingsinvesteringen)
• Rente en groei zijn dus geen zaken die inherent leiden tot een onhoudbare of instabiele situatie (met alsmaar toenemende schuldenlasten etc)
• Budget constraints (in de tijd) spelen een grote rol bij het brengen van evenwicht of het voorkomen van instabiliteit: je kunt of mag over een heel leven niet meer opmaken dan je in totaliteit verdient (of je nu een individu bent of een land)
• Crusoë is een mooie metafoor voor duurzaamheid: afwentelen naar een ander of in de tijd is simpelweg niet mogelijk, Crusoë krijgt de consquenties van zijn eigen daden onherroepelijk voor zijn eigen kiezen

Wordt vervolgd

Rudy van Stratum

Een aantal weken gelden zijn we in het kader van slimme financiering op het thema van alternatieve geldsystemen gekomen. Ik zei al eerder dat dit een hele nieuwe wereld is, ook voor ons. Maar ondanks de overvloed aan informatie, is er ook veel kaf tussen het koren. Na wat speurwerk heb ik besloten eens te starten met een recent werk van Thomas Greco. Greco is iemand die als sinds de jaren 80 op dit thema zit en inmiddels een van de bekendste namen op het gebied is. Ik neem een recent werk van hem als uitgangspunt voor verdere discussies over en afbakeningen van het thema alternatieve geldsystemen.

Ik heb besloten uitvoerig op dit boek in te gaan. Inclusief een uitgebreide inleiding van mezelf betekent dat een serie van een aantal blogs die op elkaar voortborduren. Ik weet nog niet hoeveel blogs ik nodig heb maar ik zal ze netjes nummeren en er komt er om de 1-2 weken eentje bij.

Voordat ik op de inhoud van Thomas Greco ‘The end of money’ (2009) in ga, is het handig eerst een economisch-theoretisch kader neer te zetten. Misschien een lange inleiding, maar het voorkomt misverstanden en later bij de bespreking van Greco bespaart het ook weer tijd.

Eén enkel persoon: Robinson Crusoë

De arbeidsbeslissing

Voor de duidelijkheid vind ik het handig helemaal terug te gaan naar de kern van de economie. Stel er is maar 1 persoon op de wereld (en dat is dus de metafoor van Robinson Crusoë op het onbewoonde eiland), hoe ziet het plaatje er dan uit? Robinson heeft eigenlijk twee dingen tot zijn beschikking: tijd en een eiland met spullen om zich heen. Die spullen, laten we zeggen noten, liggen op het eiland maar om ze op te kunnen eten moet hij moeite doen, hij moet de noten oprapen en openmaken voordat hij ze kan eten. In wezen is hier het economische vraagstuk: hoeveel van mijn (vrije) tijd moet ik opofferen om tot een bevredigende consumptie te komen? Afhankelijk van hoeveel moeite het hem kost de noten te vinden en open te maken (in economisch jargon: de productiefunctie) enerzijds en hoeveel honger hij heeft en hoe lui hij is (zijn voorkeur voor consumptie en vrije tijd, in economisch jargon: de nutsfunctie) anderzijds, bepaalt hij de optimale hoeveelheid arbeid die hij naar de ‘markt’ brengt. Zijn ‘reële loon’ is nu in feite hoeveel noten hij krijgt voor een uur of een dag arbeid.

De spaarbeslissing

Ik ging er in het voorbeeld van uit dat de noten elke periode (een dag of een jaar) op het strand of de bossen vallen en niet kunnen worden bewaard. Ze zijn aan het eind van de periode dus niet meer eetbaar. We breiden het model nu uit met de vooronderstelling dat de noten langer goed blijven. Nu krijgt het economische vraagstuk een tweede dimensie. Eerst was er alleen de vraag hoeveel ga ik werken, nu stelt zich ook de vraag: hoeveel ga ik nu consumeren en hoeveel later. Met andere woorden: hoeveel ga ik sparen? Robinson kan besluiten nu extra veel noten te gaan sprokkelen (dus minder vrije tijd te genieten) en maar een deel van die noten direct op te eten. Het restant van de noten kan hij dan de volgende periode opeten met als beloning dat hij dan meer vrije tijd heeft. Als elke periode er hetzelfde uitziet, dan heeft sparen niet zo veel zin. Sparen heeft zin als Robinson nu bijvoorbeeld sterk is maar in de toekomst misschien ziek wordt. Sparen kan ook zin hebben als Robinson verwacht dat de oogst dit jaar goed is maar de komende jaren minder zou kunnen zijn. Afhankelijk van hoe Robinson de toekomst inschat zal hij besluiten nu meer of minder te gaan werken en meer of minder te consumeren. Het resultaat is dat hij noten apart legt (spaart) om in de toekomst verzekerd te zijn van consumptie zonder dat hij er dan voor hoeft te werken. Van rente op sparen is hier uiteraard geen sprake. Hooguit van een negatieve rente als de noten toch elk jaar aan licht verval onderhevig zijn, als ze elk jaar minder energie bevatten of gewoon minder lekker worden. Dus ook bij een negatieve rente kan het zinvol zijn te sparen. In dat geval dwingen de onzekere omstandigheden en de barre omgeving Robinson ertoe te sparen.

wordt vervolgd

Rudy van Stratum

Wat zit bij dit soort oplossingen in de weg (volgens de auteurs)? De meeste ondernemers in deze recreatieve sector zijn klein en slecht georganiseerd. De oplossing is het stimuleren van ketendenken en bewustwording van wensen van doelgroepen.

Kanttekening. Alleen grote kapitaalkrachtige bedrijven zijn in specifieke gevallen en onder randvoorwaarden bereid dit soort grote investeringen te doen. Ik ben reuze benieuwd in een bijbehorende (gebieds-) exploitatie. We zullen ook betere voorbeelden moeten vinden in deze hoek dan de bekende golfbanen of luxe huizenparkjes die niet vrij toegankelijk zijn en ook geen echte voorbeelden zijn van gevarieerd groen.

Een paar dagen geleden kwam Ronald Plasterk ook al met een stappenplan voor het beteugelen van banken en de inherente risico’s van de huidige praktijk. Nadenken over alternatieve geldsystemen (of bestaande geldsystemen maar dan wel met andere spelregels) is zo vreemd nog niet dus.

Rudy van Stratum

Om te beginnen is er heel veel informatie te vinden op internet. Misschien wel te veel. Het is lastig de echte kern van de discussie te pakken te krijgen. Ik zou beginnen met zo feitelijk mogelijk analyseren wat de problemen met het huidige systeem zijn. Nogmaals ik moet het tijd en aandacht geven, maar als ik zo uit mijn hoofd wat dingen zou moeten noemen:

• Een bank heeft een quasi-monopolie positie
• Een bank heeft een afwijkend verdienmodel. Het model kent (minstens) 2 verdienassen. 1 = renteopslag door in rekening brengen van administratiekosten en andere kostenposten en opslagen die weg zijn gewerkt in de kleine lettertjes. 2 = dit is uniek voor banken, ze kunnen meer uitlenen dan ze binnenkrijgen, ze zetten een krediet-multiplier in werking die uniek is voor het bankwezen, ze doen met jouw geld waar jij als spaarder of inlegger in wezen niet om gevraagd hebt, dat gaat goed zolang niet iedereen zijn geld tegelijk opvraagt, maar dit fenomeen is laatste 20 jaar helemaal uit de hand gelopen en een soort business as usual geworden.
• Systeembanken zorgen in combinatie met de vorige twee punten potentieel voor een perverse dynamiek. Bij een sterke lobby en een ideologie van vrije marktwerking gaat de multiplierwerking in principe door tot het systeem crasht. Dat is niet duurzaam want betekent afwenteling op de maatschappij waar bonussen en extreme beloningspakketten niet meer terug gehaald kunnen worden.
• Misschien wel het belangrijkste nadeel: het systeem nodigt uit tot speculatie. Op zich heeft speculatie ook nuttige effecten (zorgt voor arbitrage) maar door de intensivering van de sector en de opkomst van computers gaat deze schil een eigen leven leiden. De echte economie wordt daardoor als een speelbal heen en weer geslingerd met alle reële ongewenste gevolgen van dien.
• Het bestaande systeem kent alleen waarde toe aan euro’s, en leidt daarmee tot een ongewenste bias op alleen commerciële activiteiten (Fred Hirsch spreekt in een boeiend boek uit de jaren 70 ‘social limits to growth’ over de ‘commercialisation bias’, zie Fred Hirsch  )

Een alternatief geldstelsel zou bovengenoemde bezwaren dus in flinke mate niet moeten kennen. En ook ik vrees dat welk stelsel je ook invoert: altijd is er een systeem van administratie en waarborging nodig dat weer nieuwe structuren afdwingt met bijbehorende bestuurders, managementlagen, gaten die slim benut kunnen worden voor behartiging van andere belangen etc. Maar we moeten wel kritisch kijken naar nieuwe mogelijkheden. In de tijd dat geld ontstond waren er flinke voordelen te halen bij de opzet zoals we die nu kennen. Maar inmiddels hebben we geen bank meer nodig om de teller van tekorten en overschotten bij te houden. Moderne ict en wiskunde zouden computernetwerken kunnen opzetten die de basisfuncties van geld op een moderne manier kunnen vervullen zonder de genoemde nadelen. Geld is inmiddels uitsluitend fiduciair, het gaat allang niet meer om geld met een absolute onderliggende waarde, het gaat om virtuele waarde die ook nu al ergens in computersysteem in een saldo tot uitdrukking wordt gebracht.

Ik heb wat gelezen over het peer-to-peer systeem ‘bitcoin’. Zonder nu te willen beweren dat ik de kern daarvan doorzie (dat is nog niet zo makkelijk), is mijn eerste indruk dat hier nogal wat nadelen aan kleven die ook aan het huidige systeem kleven. Ik kwam al zoekend op het net vrij snel de naam van Thomas Greco tegen. Mijn eerste indruk van hem is dat hij weet waar hij over praat en dat hij interessante ideeën heeft over nieuwe geldsystemen. De kernvraag is of je met een alternatief geldsysteem op meer dan wijkniveau (dorpen, steden, regio’s) rendabele initiatieven van de grond kan krijgen waar dit nu om wat voor reden niet lukt. Door nog onbenut potentieel (mensen, economisch kapitaal, sociaal kapitaal) in gebruik te nemen krijg je dan meer rendement die nu door aanpassingsproblemen, speculatie, individuele belangen, speculatieve bubbles, hysteresis, wet- en regelgeving verstopt blijft. Wat mij betreft blijft dat nog een open vraag dus waar ik het antwoord op schuldig moet blijven. Wordt vervolgd inderdaad.

Rudy van Stratum

Wat is het?

Het bestond in ieder geval al in de jaren 80 onder de titel LETS, Local Exchange trading Systems. In het kort komt het er op neer dat we elkaar diensten of producten leveren en de waarde hiervan administreren. Die waarde drukken we uit in een eigen eenheid. Voorbeeld ik repareer de auto van iemand om de hoek en we komen overeen dat dit een waarde heeft van 50. Dat wordt bijgeschreven op mijn tegoed en bij de ander afgeschreven. Met mijn tegoed kan ik weer andere diensten of producten afnemen, een zelfgebreide trui, een cursus Spaans etc. De locale eenheid heeft een eigen naam en waarde, meestal gelijk aan de gangbare munt. Voorbeeld Noppes, één Noppe = één Euro. Dit soort systemen kennen geen rente en als je er teveel hebt of juist erg in het rood staat wordt je verzocht daar wat aan te doen (uitgeven of gaan verdienen).

We moeten het vooral zien als een aanvulling op het bestaande geldsysteem en niet als vervanging. Mijn indruk is dat dit soort systemen vooral kleinschalig gebruikt worden in de persoonlijke sfeer,  hobby’s, sociale contacten, etentje, tweedehands spullen verkopen etc. Doel is dan niet zozeer een nieuw geldsysteem als wel mensen bij elkaar brengen, elkaar kwaliteiten benutten, bouwen aan een gemeenschap etc. Daar is helemaal niets mis mee, het roept wel de vraag op of zo’n systeem kan helpen bij financieringsproblemen.

Kan ik oplossingen / maatregelen financieren vanuit een lokaal geldsysteem?

Als casus kies ik voor het beheer en onderhoud van een woonwijk, er is bij de gemeente te weinig geld voor beheer en onderhoud, we gaan dit dus anders organiseren. Uitgangspunt in deze wijk, een grote groep mensen met geen of weinig tijd (een baan kinderen etc.) en een kleine groep die veel tijd heeft (geen baan) en ook capaciteit (kennis, vaardigheden etc.). Hoe zou ik nu het beheer en onderhoud van de openbare ruimte aan kunnen pakken? Ik ga er van uit dat de groep met tijd graag in de wijk aan de slag wil als ze daar wat voor terug krijgt. De vraag is wat de wijkbewoners zonder tijd de wijkbewoners met tijd kunnen leveren in ruil voor het beheer en onderhoud? De meeste mensen zonder tijd leveren geen diensten waar de mensen met tijd wat aan hebben. Er zit een kapper, een bakker, een supermarkt, groenteboer, slager, printshop en snackbar. Maar die vertegenwoordigen slechts een fractie (<1%) van de wijkbewoners, de rest werkt elders of levert diensten waar mensen met tijd niets aan hebben (bijvoorbeeld een adviseur milieu en ruimtelijke ordening). Stel dat de groep met tijd credits krijgt die ze bij deze middenstanders kunnen besteden, wat moet de middenstand er dan mee? Ze kunnen er immers geen voorraad mee aanvullen. Dan kan je van alles gaan optuigen zodat de opgebouwde credits uitgegeven kunnen worden, ik geef één keer in de week bijles in geschiedenis, een ander organiseert een cursus boekhouden. Wellicht goed voor de sociale binding, maar financieel blijft het behelpen. Ik denk dat onze samenleving te complex en gefragmenteerd is (iedereen kan heel veel maar het heeft pas waarde in een complex proces) om dit op redelijk schaal te laten functioneren. Terug naar de vraag wat de mensen zonder tijd de mensen met tijd kunnen bieden in ruil voor beheer van de wijk. Tja, het is niet anders: geld. Dat is voor mensen met tijd aantrekkelijk (kunnen ze overal uitgeven) en mensen zonder tijd hebben het in ‘overvloed’.

 Conclusie en verder onderzoek

Mijn voorlopige conclusie is dat dit ons niet gaat helpen. Een alternatief geldsysteem voor hobby’s, buurtfeesten of  vriendschappen daar is echt niets mis mee. Op deze site leggen we de lat wat hoger en willen we kijken of het een bijdrage kan leveren aan een duurzame ontwikkeling. Ik denk dan aan: wijkbeheer; energievoorziening; onderwijs; bouw; aanleg en onderhoud groen etc. Ik hou me aanbevolen voor aanvullingen, verbetering, kritiek, voorbeelden etc.

Stijn van Liefland

Op enig moment komt de architect in beeld. De keuze van de architect is belangrijk. Alle architecten vinden van zichzelf dat ze duurzaam ontwerpen, de praktijk leert helaas dat de werkelijkheid veel genuanceerder is. Vraag de architect naar wat hij op dit gebied eerder heeft gepresteerd. Vervolgens ontpoppen architecten zich vaak als kunstenaars die uit een bepaalde ‘school’ komen en vooral ook oog hebben voor de esthetica en de opbouw van hun eigen portfolio. Niet hoe mooi het gebouw is bepaalt het succes, maar de mate waarin de architect de ambities uit de ambitiekaart kan waarmaken. We zoeken geen kunstenaars maar vakkundige dienstverleners.

De praktijk leert dat bestaande (nog niet geoptimaliseerde) ontwerpen van schoolgebouwen 10-20% goedkoper kunnen worden uitgevoerd dan aanvankelijk gedacht. Ja, soms gaat dat ten koste van wat esthetica of (meestal overbodige) franje. Het flexibel maken van het ontwerp drukt de toekomstige kosten. Ook het combineren van functies en/of het verhogen van de gemiddelde bezettingsgraad van de ruimte verlaagt de kosten. Het slim inzetten van passieve technieken die weinig onderhoud vergen draagt ook bij aan de financiële haalbaarheid van een ontwerp. Vaak kunnen extra investeringen in duurzame maatregelen betaald worden uit deze eerste optimaliseringsslag. De extra maatregelen leveren vervolgens tijdens het gebruik van het gebouw een jaarlijks rendement op en wel zodanig dat sprake is van fatsoenlijke terugverdientijden.

Dan is er in de praktijk vaak nog het dilemma van de scheiding van eigendom en gebruik. De partij die de investering doet geniet niet altijd de voordelen die met de investering gepaard gaan. Daar is meestal wel een mouw aan te passen door het opstellen van een (juridische, economische) constructie die de voordelen op een aanvaardbare manier tussen de betrokken partijen herverdeelt.